Prof. dr hab. Marek Mrówczyński, mgr inż. Magdalena Roth
Instytut Ochrony Roślin - PIB w Poznaniu

Program ochrony najważniejszych roślin rolniczych przed agrofagami, czyli szkodnikami, chorobami i chwastami został opracowany przez specjalistów z Instytutu Ochrony Roślin-PIB w Poznaniu. Na przestrzeni kilkudziesięciu lat ochrona roślin uległa zmianom i wpływom różnych czynników, dlatego też musi być ciągle modyfikowana i dopasowywana do obecnych trendów. Pojawiły się nowe agrofagi, wprowadzono nowoczesne technologie produkcji, nastąpiła zmiana klimatu, to wszystko spowodowało, że stosowane do tej pory zasady ochrony uległy zmianie. W związku z tym istnieje potrzeba innego spojrzenia na ochronę roślin i opracowania nowych programów ochrony upraw.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/ 128/WE z dnia 21 października 2009 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania na rzecz zrównoważonego stosowania pestycydów, od 1 stycznia 2014 r. wprowadza obowiązek stosowania integrowanej ochrony roślin przez wszystkich użytkowników środków ochrony roślin.

Według tej dyrektywy integrowana ochrona roślin jest to system zarządzania, który rozważa wszystkie dostępne metody ochrony pozwalające przedsięwzięć właściwe środki mające na celu zahamowanie rozwoju agrofagów oraz utrzymanie stosowania środków ochrony roślin i innych form interwencji na ekonomicznie i ekologicznie uzasadnionym poziomie, a także zmniejszenie lub zmodyfikowanie zagrożenia wynikającego ze stosowania pestycydów dla zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska.

Integrowana ochrona roślin łączy wszystkie dostępne metody zwalczania agrofagów, przy wykorzystaniu w jak największym zakresie naturalnych procesów samoregulacji zachodzących w agrocenozach i celowym ich wspomaganiu.

Należy więc stosować różne sposoby zapobiegania występowaniu organizmów szkodliwych np.:
•    prawidłowy płodozmian,
•    właściwą agrotechnikę,
•    uprawę odmian odpornych i tolerancyjnych,
•    zrównoważone nawożenie, wapnowanie i nawadnianie,
•    stosowanie środków zapobiegających introdukcji organizmów szkodliwych,
•    ochronę i stworzenie warunków sprzyjających występowaniu organizmów pożytecznych.
System integrowanej ochrony roślin przed organizmami szkodliwymi nie wyklucza chemicznej metody ich zwalczania. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia przez agrofagi możliwość szybkiej interwencji dają rolnikowi odpowiednie środki ochrony roślin, ale pod warunkiem, że są stosowane zgodnie z zaleceniami. Integrowana ochrona zakłada wykonywanie niezbędnej, ograniczonej do minimum liczby zabiegów. Odchodzi od profilaktyki na rzecź celowości i ekonomii. Monitorowanie, sygnalizacja i przewidywanie pojawienia się agrofagów poprzedza decyzję o ich zwalczaniu w oparciu o progi ekonomicznej szkodliwości. Założeniem integrowanej ochrony roślin jest utrzymanie populacji agrofagów na poziomie takich progów, poniżej których nie czynią istotnych szkód gospodarczych. Przed podjęciem decyzji o zabiegu chemicznym należy mieć na uwadze jego opłacalność i wpływ na środowisko.
W zwalczaniu szkodliwych owadów stosuje się różne metody, z których podstawową jest przestrzeganie zaleceń prawidłowej agrotechniki, jak np. stosowanie izolacji przestrzennej i czasowej dotyczącej lokalizacji plantacji, które ułatwiają i ograniczają koszty ochrony. Poszczególne szkodniki należy zwalczać po przekroczeniu określonej liczebności, stanowiącej próg ekonomicznej szkodliwości.

Zwalczanie chorób grzybowych polega na opryskiwaniu roślin środkami grzybobójczymi. Termin wykonania zabiegów chemicznych jest podyktowany biologią patogena oraz fazą rozwoju i wzrostu rośliny. Pierwszym sygnałem konieczności zastosowania środka grzybobójczego jest pojawienie się pierwszych objawów porażenia na roślinach. Gwarancją opłacalności zabiegów przeciwko patogenom chorób roślin powinno być uwzględnienie progów ekonomicznej ich szkodliwości, a przedtem prawidłowo określone wartości progowe tych patogenów na plantacji.

W systemie rolnictwa zrównoważonego na plantacjach roślin rolniczych powinno się zwalczać tylko najgroźniejsze, najbardziej uciążliwe i masowo występujące chwasty, które należy wyeliminować z zasiewów. Sprawi to, że młode rośliny od samego początku będą miały możliwości prawidłowego rozwoju. Skuteczne zwalczanie chwastów tylko metodami agrotechnicznymi jest możliwe na małych plantacjach, natomiast w produkcji towarowej metoda chemiczna stanowi podstawę ograniczania zachwaszczenia.
Podstawowym wymogiem bezpiecznego dla ludzi i zwierząt zwalczania agrofagów na plantacjach jest w pełni sprawny sprzęt do wykonywania wszelkiego rodzaju zabiegów opryskiwania roztworami środków ochrony roślin.

Nieprawidłowo przeprowadzone zabiegi chemicznej ochrony są główną przyczyną zatrucia pszczół. Niektóre środki ochrony roślin, zwłaszcza owadobójcze, są dla nich toksyczne o ile nie przestrzega się okresu prewencji. Gdy ochrona roślin jest koniecznością trzeba ją godzić z bezpieczeństwem pszczół, dlatego należy:
•    zabiegi wykonywać w terminach sygnalizowanych przez służby ochrony roślin i Ośrodki Doradztwa Rolniczego, stosując ściśle zalecane (nigdy większe) dawki środków ochrony roślin;
•    zachować strefę ochronną o szerokości 20 m, która dzieli pasiekę od plantacji;
•    wybierać środki o najkrótszym okresie prewencji (czas, najczęściej wyrażony w godzinach, miedzy wykonaniem zabiegu, a bezpiecznym nalotem pszczół na plantację);
•    w okresie opryskiwania kwitnących plantacji (także z kwitnącymi na nich chwastami), które są oblatywane przez pszczoły, najlepiej stosować środki nieszkodliwe dla pszczół lub o bardzo krótkim okresie prewencji;
•    zabieg opryskiwania mszyc przeprowadzić przed wytworzeniem spadzi, która jest pokarmem dla pszczół, a większość środków owadobójczych jest wówczas bardzo toksyczna;
•    nie wykonywać jakichkolwiek zabiegów ochrony roślin w czasie wietrznej pogody
•    prowadzić ewidencję wszelkich zabiegów z użyciem środków ochrony roślin.

Pszczoły najintensywniej oblatują plantacje w ciągu dnia; między godzinami 9-12 oraz między 15-16, z tego względu zabiegi opryskiwania środkami ochrony roślin należy wykonywać poza godzinami oblotów, najlepiej wraz z nastaniem zmierzchu lub wieczorem. Postępowanie zgodne z zaleceniami umożliwia ochronę roślin i zachowanie populacji pszczół.
Integrowana ochrona roślin uwzględnia również stan odżywienia uprawianych roślin. Łączne stosowanie nawozów dolistnych ze środkami ochrony roślin przeciwko szkodnikom i sprawcom chorób roślin stanowi sposób na ograniczenie kosztów nawożenia i liczby przejazdów w łanie. Aby można było wykonać zabiegi łączone: dokarmiania dolistnego z zabiegami ochrony roślin, musi zachodzić zbieżność terminów stosowania obu zabiegów. Ponadto warunkiem tworzenia mieszanin agrochemikaliów potrzebnych do przeprowadzania zabiegów łączonych jest zgodność fizykochemiczna preparatów, tzn., że wzajemne ich wymieszanie, nie spowoduje osłabienia działania żadnego z nich oraz nie przyczyni się do powstania uszkodzeń roślin. Należy stosować tylko zalecane i sprawdzone kombinacje łączenia.

Należy także pamiętać o bezwzględnym przestrzeganiu okresów karencji i prewencji środków ochrony roślin. Równie ważne jest ścisłe stosowanie określonych dawek środków ochrony roślin przeciwko chorobom, szkodnikom oraz chwastom. Jeśli przy zwalczaniu tej samej choroby lub tego samego szkodnika podano zróżnicowaną dawkę środka, a równocześnie nie podano szczegółowych wskazań, to niższą ilość należy stosować przy mniejszym zagrożeniu uprawy.
Wszystkie niezbędne zalecenia muszą wynikać z ustawy o ochronie roślin oraz powinny być oparte na środkach aktualnie dopuszczonych do obrotu i stosowania w Polsce. Odstępstwo od tych zaleceń, czyli każdy inny sposób stosowania jest naruszeniem obowiązujących przepisów w naszym kraju.

Artykuł pochodzi z Programu Ochrony Roślin Rolniczych 2012

Aktualny Program Ochrony Roślin Rolniczych do kupienia w naszym sklepie internetowym www.hortpress.com