czwartek, 31 lipca 2014

RYNEK / ARTYKUŁY

DATA PUBLIKACJI: 07.02.2012

Szkody powodowane w uprawach rolnych przez zwierzęta łowne i ptaki oraz możliwości ich ograniczania


Szkody powodowane w uprawach rolnych przez zwierzęta łowne i ptaki oraz możliwości ich ograniczania Szkody spowodowane przez dziki poszukujące rolnic

 

Dr hab. Paweł Węgorek, prof. nadzw. IOR - PIB, dr Joanna Zamojska
Instytut Ochrony Roślin - PIB w Poznaniu

Szkody powodowane w uprawach przez zwierzęta łowne oraz ssaki i ptaki należące do gatunków niełownych - najczęściej chronionych prawem, są dla ochrony roślin problemem, którego znaczenie w Polsce w ostatnich latach silnie narosło i nie znalazło dotychczas rozwiązania. Ma on wymiar nie tylko gospodarczy, ale również społeczny, ponieważ często rodzi konflikty między rolnikami, leśnikami, przedstawicielami administracji państwowej i myśliwymi.

Zwierzęta łowne niszczą lokalnie plantacje zbóż, roślin okopowych, strączkowych, motylkowych i innych, niejednokrotnie już w momencie siewu, a następnie, w kolejnych fazach rozwoju roślin, aż do zbiorów. O skali szkód łowieckich decyduje żerowanie dużych ssaków łownych na takich roślinach jak: kukurydza, rzepak, ziemniak, żyto, owies, pszenica, mieszanki zbożowe oraz trwałe użytki zielone. Dodatkowe straty mogą być powodowane tratowaniem, deptaniem, tworzeniem ścieżek i legowisk w uprawach rolniczych. Ten rodzaj szkód, dotyczący zwłaszcza wielkoobszarowych pól powodowany jest migracjami zwierzyny spowodowanymi brakiem pokarmu, a także stresem zwierząt.
Obecnie nie ma opracowanych programów ochrony upraw rolniczych przed szkodami powodowanymi przez zwierzęta łowne i ptaki. Zbyt wiele jest czynników wpływających na dynamikę ich powstawania.
Przyczyny narastania problemu
Rozwój cywilizacyjny spowodował ogromne przyśpieszenie niekorzystnych zmian środowiska naturalnego i zaburzenia funkcjonowania populacji dzikich zwierząt. Dużą rolę odgrywa urbanizacja i szybka intensyfikacja gospodarki rolnej. Szczególne znaczenie dla środowiska mają zmiany struktury zasiewów, zwiększanie powierzchni pól oraz chemizacja poprzez wzrost zużycia nawozów i środków ochrony roślin. Silne zaburzenia populacji zwierząt łownych są przyczyną spadku liczebności, a nawet wymierania niektórych gatunków (zajęcy, królików, piżmaków, norek europejskich, kuropatw, dropii) oraz ekspansji innych (dzików, jeleni, saren, łosi, danieli, lisów, jenotów, norek amerykańskich, bobrów, dzikich kaczek, dzikich gęsi, łabędzi, żurawi, kruków, kormoranów i innych). Efektem skutecznej adaptacji i zmian w zachowaniu zwierząt są większe szkody powodowane przez niektóre gatunki w użytkach rolniczych i leśnych. Dlatego też, w ostatnich latach zwraca się szczególną uwagę właśnie na zmiany w eto- logii zwierząt w przekształcanym przez człowieka środowisku. Zaskakujące są zmiany zachowania się zwierząt prowadzące do dostosowywania się i przyzwyczajania do nowych warunków, a przez to uodparniania na skuteczne dotychczas środki odstraszające. Badania korelacji pomiędzy zachowaniem wrodzonym, które jest zaprogramowane genetycznie, a wyuczonym na podstawie nabytych w trakcie życia doświadczeń, mają w ochronie roślin coraz większe znaczenie i muszą być brane pod uwagę przy opracowaniu metod ochrony upraw rolniczych i leśnych.
Ważniejsze czynniki ekologiczne wpływające na powstawanie szkód łowieckich
Powstawanie szkód łowieckich w uprawach rolnych oraz w lasach jest zjawiskiem naturalnym. Ich rozmiar jest uzależniony od liczebności populacji gatunków wyrządzających szkody, warunków środowiskowych oraz dostępności gatunków roślin preferowanych przez zwierzęta łowne.
Spośród czynników populacyjnych główną rolę odgrywa liczebność i zagęszczenie oraz struktura i organizacja populacji gatunków zwierząt łownych. Liczebność populacji głównych sprawców szkód łowieckich w Polsce w ostatnich latach wzrosła, a imponujący jest zwłaszcza przyrost populacji dzika w naszym kraju (tabela 1).
Tabela 1. Przyrost populacji zwierząt wyrządzających szkody łowieckie w uprawach rolnych i leśnych

Gatunek

Liczba zwierząt [szt.]

Procent przyrostu [%]

 

1990

2009

%

dzik

80 000

251 000

213

jeleń szlachetny

92 000

176 00

91

sarna

561 000

828 000

47

daniel

5 000

20 000

283

łoś

5 400

7 500

38

W ostatnich kilkunastu latach nastąpił w Polsce znaczny wzrost powierzchni upraw gatunków roślin, które stanowią zarówno pożywienie jak i dobre warunki osłonowe dla zwierzyny łownej. Wzrost zasiewów kukurydzy w ostatnich latach z 314 tys. ha w roku 2000 do 694 tys. ha w 2009 roku, jak również systematyczny wzrost areału rzepaku z 437 tys. ha w roku 2000 do 810 tys. ha w roku 2009, a ostatnio również wzrost powierzchni upraw wierzby na cele energetyczne, przekłada się bardzo wyraźnie na ogólny wzrost zagrożenia i poziom szkód łowieckich w Polsce. Od kilku lat przyrasta również powierzchnia upraw zbóż, w tym pszenicy. Skutkiem wzrostu upraw rzepaku i kukurydzy jest malejąca powierzchnia upraw ziemniaka i buraka cukrowego. Nie pozostaje to bez wpływu na przestrzenne rozmieszczenie i migracje głównych sprawców szkód łowieckich, zwłaszcza dzików.

Ze względu na duży problem dla gospodarki rolnej istnieje konieczność monitorowania i regulowania liczebności i struktury populacji zwierząt łownych, co należy do gospodarki łowieckiej i leśnej. Zadaniem ochrony roślin jest opracowanie optymalnych zaleceń ochrony zagrożonych roślin rolniczych i leśnych, przy użyciu wszystkich dostępnych aktualnie metod. Pomocą w prognozowaniu zagrożonych roślin w sezonie wegetacyjnym jest znajomość preferencji żerowych zwierząt łownych oraz fenologii rozwoju roślin uprawnych.


Sposoby i metody ochrony roślin rolniczych przed zwierzyną łowną
Wobec narastających zagrożeń ze strony omawianych zwierząt ochrona roślin ma stosunkowo ograniczone możliwości, w związku z czym dostępne w Polsce metody nie zawsze dają gwarancję skutecznej ochrony upraw. Podobnie jak ma to miejsce w odniesieniu do innych szkodników, również w stosunku do zwierzyny łownej zaleca się różne sposoby przeciwdziałania szkodom, a najlepsze efekty daje integracja dostępnych metod. Główna różnica w porównaniu z innymi agrofagami (między innymi gryzoniami, takimi jak mysz, nornik i szczur) polega na tym, że w odniesieniu do zwierząt łownych i ptaków nie dopuszcza się ograniczania ich liczebności poprzez stosowanie syntetycznych czy naturalnych substancji aktywnych o właściwościach toksycznych, środków hormonalnych lub feromonów wpływających hamująco na rozrodczość. Niedopuszczalne jest również wywoływanie epidemii chorób zakaźnych poprzez stosowanie środków biologicznych.
W Polsce w stosunku do roślinożernych zwierząt łownych zaleca się metodę mechaniczną, agrotechniczną i chemiczną.
•    Metoda mechaniczna
Spośród sposobów mechanicznych najczęściej stosuje się urządzenia wizualne, dotykowe oraz dźwiękowe. Zabezpiecza się powierzchnie roślin rolniczych i leśnych różnego rodzaju ogrodzeniami. Niekorzystnym następstwem tej metody, w przypadku ochrony dużych powierzchni, jest zwiększenie liczby uszkodzeń na polach sąsiadujących z chronionymi. Jest to metoda kosztowna i na skutek wprowadzania zmian w biotopach traktowana jako „nieekologiczna". Stosuje się ją głównie w lasach, zwłaszcza na terenach szczególnie narażonych na zniszczenie szkółek i młodych zalesień. Mechanicznie można chronić również pojedyncze drzewa w sadach i lasach, używając różnego rodzaju osłon wykonanych z siatek plastikowych, metalowych i innych. Do mechanicznych metod ochrony zalicza się także różnego rodzaju urządzenia wizualne, elektryczne i akustyczne. Skuteczność tych urządzeń jest krótkotrwała, ponieważ zwierzyna dość szybko się do nich przyzwyczaja. Okres skutecznego działania w niezmienionym stanowisku wynosi 2-4 tygodnie i dlatego urządzenia te najlepiej nadają się do zabezpieczania roślin w krytycznym okresie powstawania szkód - na przykład do ochrony zasiewów i wschodów.
•    Metoda agrotechniczna
Do zaleceń właściwej agrotechniki w ograniczaniu szkód łowieckich należy z pewnością prawidłowy wybór miejsc siewu lub sadzenia roślin szczególnie atrakcyjnych dla zwierząt łownych. W miarę możliwości takie uprawy należy zakładać z dala od lasów i innych miejsc ostojowych (bagna, trzcinowiska, zakrzewienia). Trzeba również zwracać uwagę na konieczność dokładnego usuwania z pól resztek po kukurydzy i okopowych, których przyoranie prowokuje powstawanie szkód. Ważne jest również mechaniczne niszczenie rolnic, drutowców, pędraków i gryzoni polnych, które są przysmakiem dzików, zwłaszcza w okresie od jesieni do wiosny.
•    Metoda chemiczna
W tej metodzie wykorzystuje się środki ochrony roślin, których działanie polega na odstraszaniu i zniechęcaniu roślinożernych ssaków łownych do chronionych roślin uprawnych. Te środki to: repelenty, czyli odstraszające od chronionych powierzchni oraz atraktanty przywabiające do powierzchni niechronionych.
Chemiczne środki ochrony roślin oddziałują na zmysły smaku, poprzez zapach lub przenoszą kryształki kwarcu powodując u niektórych zwierząt odruch wypluwania.
Jak już wspominaliśmy, w Polsce zabronione jest stosowanie środków toksycznych i hormonalnych, które dopuszcza się jedynie w przypadku zwalczania szczególnie szkodliwych gryzoni magazynowych i polnych. Substancje aktywne oddziałują na zwierzęta poprzez krótkotrwały bodziec bólowy (drażnienie śluzówki) lub lękowy. Sygnały niosące informacje o zagrożeniu powodują u zwierząt reakcje obronne, mobilizujące je często do ucieczki, unikania, rzadziej do ataku.

Uwaga: W ostatnim czasie, na rynku pojawiły się preparaty odstraszające, nie zarejestrowane jako środki ochrony roślin. Zawierają one różnorodne kompozycje zapachowe i cechują się różną skutecznością.
Jak przedstawiono w tabeli, tylko dwa z wymienionych wyżej środków zalecane są do zabezpieczania roślin rolniczych przed szkodami (jedna zaprawa nasienna oraz jedna ciecz do opryskiwania). Ich skuteczność w ograniczaniu szkód została potwierdzona wieloletnimi badaniami. Monitorowanie trwałości działania repelentów wskazuje, że może być ona ograniczona wieloma czynnikami. Prowadzone w Instytucie Ochrony Roślin - PIB w Poznaniu badania rejestracyjne i późniejsze monitorowanie wrażliwości zwierzyny łownej na repelenty potwierdzają, że ich skuteczność może być zróżnicowana i często w trakcie dłuższego lub niewłaściwego stosowania spada.
U zwierząt łownych odporność na repelenty zapachowe i smakowe jest najczęściej cechą indywidualną poszczególnych osobników lub małych ugrupowań tych zwierząt i jest cechą nabytą w trakcie życia osobniczego, zakodowaną w mózgu zwierzęcia. Szczególnymi formami uczenia się u zwierząt, powodującymi uodpornienie na repelenty są: habituacja, warunkowanie (odruchy warunkowe), reakcje instrumentalne, uczenie obserwacyjne (naśladowanie innych osobników), uczenie przez wgląd.
Stosując środki chemiczne do ochrony roślin uprawnych przed zwierzyną łowną pamiętajmy więc, że nie dysponujemy „złotym środkiem" i że pozytywne efekty ochrony zależne są od wielu czynników. Pewne aspekty wpływające na skuteczność repelentów, jakie napotyka użytkownik przy ich stosowaniu, wynikają bowiem z wykształconych przez naturę mechanizmów, nad którymi człowiek panować nie potrafi. Dlatego też współczesna ochrona roślin zmierzając do ograniczenia szkód powodowanych w uprawach roślin rolniczych stoi dziś przed dużym wyzwaniem. Konieczne są dalsze badania nad zachowaniem zwierząt w ich środowisku, procesami adaptacji i uodparniania się na środki odstraszające.
Ograniczenia prawne
W stosunku do zwierząt, które powodują szkody w uprawach rolniczych i leśnych zaleca się wyłącznie metody bezpieczne zarówno dla środowiska jak i dla sprawców szkód (Ustawa o Ochronie Roślin z dnia 18 grudnia 2003 r.). Zmianom ulegają więc akty prawne regulujące odpowiedzialność za wyrządzane przez zwierzęta szkody. Część uregulowań prawnych zawiera obowiązująca obecnie Ustawa Prawo Łowieckie z dnia 13 października 1995 r., (Rozdział 9. Szkody łowieckie) oraz Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 8 marca 2010 r. w sprawie sposobu postępowania przy szacowaniu szkód oraz wypłat odszkodowań za szkody w uprawach i płodach rolnych. W opinii rolników polskie prawo dotyczące szkód łowieckich oraz powodowanych przez gatunki niełowne w płodach rolnych jest wciąż dalekie od zadowalającego i nakłada na nich zbyt wiele czasochłonnych obowiązków. Również myśliwi zrzeszeni w kołach łowieckich uważają, że obarczanie ich przez państwo całkowitą odpowiedzialnością za szkody powodowane przez zwierzynę łowną, która w stanie wolnym jest własnością państwa, nie jest sprawiedliwe. Tak więc zainteresowane tym problemem strony nadal czekają na zmiany prawne prowadzące do uzyskania consensusu.

Sposób postępowania przy szacowaniu szkód oraz wypłat odszkodowań za szkody w uprawach i płodach rolnych, wzór protokołu oględzin, ostatecznego szacowania szkody i ponownego szacowania szkody w uprawach i płodach rolnych dostępne są na www.wmirol.org.pl/admin/docs/rozporzadzenie(3).pdf.

Artykuł pochodzi z Programu Ochrony Roślin Rolniczych 2012

Aktualny Program Ochrony Roślin Rolniczych do kupienia w naszym sklepie internetowym www.hortpress.com

 



KOMENTARZY: 0
TWOJA OCENA:
Trwa wysyłanie Twojej oceny...
Ocena: 5.0 z 5. 2 ocen.
Kliknij pasek ocen aby ocenić wpis.

Dodaj komentarz

Nick:
Treść komentarza:

Wpisz kod z obrazka:

Jeżeli chcą Państwo zamieścić komentarz do tego artykułu, prosimy o wypełnienie znajdującego się po lewej formularza.

Państwa komentarz będzie widoczny po akceptacji przez administratora. Hortpress Sp. z o.o. zastrzega sobie prawo do usunięcia komentarzy bez konieczności podania powodu.

Prezentowane komentarze nie przedstawiają stanowiska Hortpress Sp. z o.o., a jedynie ich autorów.